Thổng thống Venezuela Nicólas Maduro và Chủ Tịch Tập Cận Bình Trung Quốc ( Nguồn CNBC ).

Việc Mỹ bất ngờ bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro đã vấp phải sự chỉ trích mạnh mẽ từ Trung Quốc và nhiều chính phủ nước ngoài. Tuy nhiên, giới chuyên gia vẫn đang tranh luận gay gắt về việc liệu động thái cứng rắn của chính quyền Tổng thống Donald Trump có tạo ra tiền lệ nguy hiểm, đặc biệt là trong bối cảnh Bắc Kinh ngày càng gia tăng áp lực đối với Đài Loan.

Ngày 3 tháng 1, lực lượng Mỹ đã bắt giữ ông Maduro cùng phu nhân Cilia Flores và đưa họ tới New York với cáo buộc liên quan đến buôn bán ma túy và khủng bố. Đây được xem là một bước đi cực kỳ hiếm hoi trong quan hệ quốc tế hiện đại, vượt xa các biện pháp trừng phạt hay cô lập ngoại giao truyền thống.

Trong khi các đồng minh của Tổng thống Trump hoan nghênh việc lật đổ nhà lãnh đạo Venezuela, nhiều nhà quan sát cảnh báo rằng hành động này có thể tạo ra một tiền lệ nguy hiểm trong hệ thống quốc tế, nhất là khi các cường quốc như Trung Quốc và Nga đang ngày càng thể hiện lập trường cứng rắn hơn về chủ quyền và phạm vi ảnh hưởng.

David Roche, chiến lược gia của Quantum Strategy, cho rằng nếu Mỹ có thể can thiệp trực tiếp và chiếm đóng một quốc gia có chủ quyền, thì điều đó sẽ làm suy yếu lập luận phản đối các hành động của Nga tại Ukraine hoặc Trung Quốc đối với Đài Loan. Theo ông, tiền lệ này có thể bị các cường quốc khác khai thác để biện minh cho các bước đi mang tính bành trướng.

Tuy nhiên, không phải tất cả các chuyên gia đều đồng tình với cách nhìn này. Trong cuộc phỏng vấn với CNBC, Carlos Gutierrez, cựu Bộ trưởng Thương mại Mỹ dưới thời Tổng thống George W. Bush, nhận định rằng mối quan hệ giữa Trung Quốc và Venezuela mang tính “thuận tiện chiến thuật” hơn là liên minh chiến lược lâu dài. Theo ông, khả năng Bắc Kinh sử dụng sự kiện Venezuela làm cái cớ cho một hành động quân sự tại Đông Á là rất thấp.

Ông Gutierrez cho rằng Trung Quốc chắc chắn sẽ đưa ra những tuyên bố ngoại giao gay gắt nhằm bảo vệ lập trường của mình, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc Bắc Kinh sẽ có những hành động quân sự cụ thể. Theo ông, cách tiếp cận của Trung Quốc đối với các vấn đề nhạy cảm mang tính dài hạn và tính toán hơn nhiều.

Trên thực tế, Mỹ đang công khai khẳng định cái gọi là “Hệ quả Trump” trong Chiến lược An ninh Quốc gia mới được công bố, với việc khôi phục tinh thần của Học thuyết Monroe từ thế kỷ 19. Theo đó, Washington tái khẳng định phạm vi ảnh hưởng của mình tại Tây bán cầu và sẵn sàng hành động để bảo vệ lợi ích chiến lược trong khu vực này.

Khái niệm phạm vi ảnh hưởng đề cập đến khu vực mà một cường quốc tìm cách chi phối các quyết định chính trị, quân sự hoặc kinh tế mà không cần sáp nhập lãnh thổ một cách chính thức. Trong lịch sử, tư duy này từng được củng cố bởi Học thuyết Roosevelt, vốn được Mỹ sử dụng để biện minh cho nhiều can thiệp tại Mỹ Latinh.

Tổng thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres đã bày tỏ sự quan ngại sâu sắc trước diễn biến tại Venezuela, cho rằng các nguyên tắc của luật pháp quốc tế đã không được tôn trọng và gọi đây là một tiền lệ nguy hiểm có thể làm xói mòn trật tự toàn cầu.

David Roche cảnh báo rằng hành động của Mỹ có thể tạo ra những hệ quả khó lường, vừa làm gia tăng các mối đe dọa an ninh, vừa vô tình “trao quyền” cho các chế độ độc tài khác sử dụng lập luận tương tự để theo đuổi tham vọng lãnh thổ.

Vấn đề Đài Loan và tính toán của Bắc Kinh

Ngay cả trước khi Mỹ hành động tại Venezuela, giới phân tích đã đặt câu hỏi liệu Trung Quốc có cảm thấy tự tin hơn trong việc gia tăng áp lực đối với Đài Loan hay không. Bắc Kinh từ lâu coi Đài Loan là một phần lãnh thổ không thể tách rời và đã nhiều lần thể hiện lập trường cứng rắn về vấn đề này.

Tháng 12 vừa qua, Trung Quốc đã tiến hành các cuộc tập trận bắn đạn thật xung quanh Đài Loan, được xem là lời cảnh báo trực tiếp nhằm vào sự can thiệp từ bên ngoài. Trong bài phát biểu năm mới, Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh rằng tiến trình thống nhất với Đài Loan là điều “không thể ngăn cản”, đồng thời phù hợp với đánh giá của tình báo Mỹ rằng Bắc Kinh có thể tìm cách kiểm soát hòn đảo này bằng vũ lực trong thập kỷ tới.

Tuy nhiên, Ryan Hass, cựu nhà ngoại giao Mỹ và hiện là chuyên gia cao cấp tại Viện Brookings, cho rằng việc so sánh trực tiếp Venezuela với Đài Loan là không phù hợp. Ông nhấn mạnh rằng Trung Quốc tránh sử dụng hành động quân sự trực tiếp không phải vì tôn trọng luật pháp quốc tế, mà vì họ ưu tiên chiến lược gây sức ép và cưỡng chế mà không cần nổ súng.

Theo ông Hass, phản ứng của Bắc Kinh nhiều khả năng sẽ tập trung vào việc bảo vệ lợi ích chiến lược, lên án Mỹ trên mặt trận ngoại giao và làm rõ sự khác biệt trong hệ thống quốc tế, thay vì thay đổi cách tiếp cận lâu nay đối với Đài Loan.

Bộ Ngoại giao Trung Quốc đã lên tiếng chỉ trích mạnh mẽ hành động của Mỹ, gọi đây là việc sử dụng vũ lực trắng trợn chống lại một quốc gia có chủ quyền và là biểu hiện của chủ nghĩa bá quyền. Bắc Kinh kêu gọi Washington chấm dứt việc vi phạm chủ quyền và an ninh của các quốc gia khác.

Marko Papic, chiến lược gia trưởng về địa chính trị vĩ mô tại BCA Research, nhận định rằng chính quyền Trump, hơn nhiều chính quyền Mỹ trước đây, tỏ ra thoải mái hơn với ý tưởng các cường quốc khác có phạm vi ảnh hưởng nhất định. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc Washington chấp nhận để Trung Quốc hay Nga mở rộng ảnh hưởng của họ một cách không kiểm soát.

Ông Papic cũng bác bỏ khả năng Mỹ “bỏ rơi” Đài Loan, viện dẫn thương vụ bán vũ khí trị giá 11 tỷ USD mà Đài Loan công bố vào tháng 12. Dù không có hiệp ước phòng thủ chung, Mỹ vẫn cam kết hỗ trợ Đài Loan tự vệ thông qua Đạo luật Quan hệ Đài Loan năm 1979.

Evan Feigenbaum của Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế cho rằng Mỹ nhiều khả năng sẽ tiếp tục bảo vệ phạm vi ảnh hưởng của riêng mình, trong khi từ chối công nhận một phạm vi ảnh hưởng tương tự của Trung Quốc tại châu Á. Theo ông, chính sách đối ngoại của Mỹ không phải lúc nào cũng nhất quán và những mâu thuẫn, thậm chí là đạo đức giả, là điều khó tránh khỏi.

Từ góc nhìn chiến lược dài hạn, ông Papic cho rằng thời gian đang đứng về phía Trung Quốc. Bắc Kinh không cần phải vội vàng hành động đối với Đài Loan, trong khi Mỹ có xu hướng tập trung nhiều hơn vào Tây bán cầu và khu vực lân cận của mình trong những năm tới. Theo ông, việc mạo hiểm kích hoạt một cuộc đối đầu lớn có thể khiến toàn bộ phương Tây đoàn kết chống lại Trung Quốc là điều Bắc Kinh chưa có lý do để làm vào thời điểm hiện tại.